ਮਾਊਜ਼ਰ ਏਨਾ ਸੁਹਣਾ ਕਿ ਕਪਤਾਨ ਤਾ ਦਿਮਾਗ ਹਿੱਲ ਗਿਆ

E.K. Root's patent for improvements in revolving firearms (1855). The Mauser C78 uses the same principle for cylinder rotation.

    ਕਹਾਣੀ ਇਕ ਰਿਵਾਲਵਰ ਦੀ 

    ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ 

    ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਛੇੜ ਛਾੜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਉਥੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਏਨਾ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਜੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਫਾ ਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ।

    ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ 1984, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੇਲ੍ਹ ਨਾਭਾ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸਾਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਉਪਰ ਚਲਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਨਾਭਾ ਤਸੀਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਢੀਂਗੀ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਦਾ 15-16 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਜਾਇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਰਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। 

    ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਖਵੰਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਥੇੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਧ ਕੋਲ ਵਧੀਆ ਰਿਵਾਲਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸੰਦੂਕ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਧ ਕੋਲ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਦੂਕ ਖੋਲਿਆ ਤਾਂ ਰਿਵਾਲਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਗਜ਼ਬ ਦਾ ਮਾਊਜ਼ਰ ਪਿਆ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਧ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਧ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਉਸਦਾ ਹਥਿਆਰ ਸੀ। ਜਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਸਾਧ ਕੋਲ ਕੀ ਕੰਮ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ ਕਦੀ ਫੇਰ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਧ ਕੋਲ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂਦਾਰ ਤਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

    ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਇਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਮਾਊਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਣੇ ਚੱਲੇ। ਪਸਤੌਲ, ਰਿਵਾਲਵਰ ਤੇ ਮਾਊਜ਼ਰ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ ਅੱਜ ਤਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸੁਣੇ ਸਨ, ਸੋ ਗਲਤੀ ਦੀ ਖਿਮਾ। ਸੜਕ ਉਪਰ ਪੁਲੀਸ ਨਾਕਾ ਲਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉਪਰ ਦੂਹਰੀ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਜੇ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਹਸਵਾਰ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਸਟੈਂਡ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਪੁਲਸ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਖੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਪੁਲਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ।

    ਮਨਬੀਰ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਮਾਊਜ਼ਰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਖਵੰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾਦੋ ਦਿਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਏਗਾ? ਸੁਖਵੰਤ ਨੇ ਥੱਪੜ ਦਿਖਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ- ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਈਂ' ਇਹਨੂ। ਇਕੱਠੇ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਮਨਬੀਰ ਨੇ ਮਾਊਜ਼ਰ ਬੋਝੇ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।

    ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ - ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਸੀ ਮਾਊਜ਼ਰ ਦਾ? ਉਸਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਰੋਅਬ ਪਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਜਨਵਰੀ ਫਰਵਰੀ 1984 ਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ - ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਉਧਰ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਆਮ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਹਾਂ ਸੱਚ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦੀਆਂ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਜਨਵਰੀ ਫਰਵਰੀ 1984 ਦੀ ਹੈ। 

    ਗੱਡੀ ਖਾਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਜੁਆਨ ਲੇਟੇ ਪਏ ਸਨ। ਅੰਬਾਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਟਿਕਟ ਚੈਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਟ ਚੈਕ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਕੋਈ ਸਾਮੀ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਕੌੜੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਿਕਟ ਹੈ ਸੀ ਪਰ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਟਿਕਟ ਕੱਢਦਿਆਂ ਲਭਦਿਆਂ ਡੱਬ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆਂ ਮਾਊਜ਼ਰ ਡਬੇ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਡਿਗ ਪਿਆ ਜੋ ਫੌਂਟ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੜੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਮਾਊਜ਼ਰ ਦੇ ਦਿਉ ਪਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਮਨਬੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਵੀਹ ਹਜਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਹ। ਨਾਲ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕਾਬਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸੌਦਾ ਕੀ ਮਾੜਾ ਹੈ? ਪਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ - ਪਾਗਲ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਹੈ।

    ਵਿਚੋਂ ਗੱਲ ਟੋਕ ਕੇ ਮੈਂ ਮਨਬੀਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ - ਜੇ ਉਹ ਹਾਂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀਹ ਹਜਾਰ ਰੁਪਈਏ ਹੈਗੇ ਸਨ? ਉਹ ਖੂਬ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ - ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਇਕ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਉਪਰ ਉਹ ਮਾਊਜ਼ਰ ਧਰ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਪੰਜਾਹ ਹਜਾਰ ਫੜਾ ਦੇਣੇ ਸਨ।

    ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਮੁੰਡੇ ਫੜੇ ਗਏ। ਤਫਤੀਸ਼ ਵਿਚ ਸਭ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਫੜੇ ਗਏ। ਮਾਊਜ਼ਰ ਵਸੂਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਪੁਲਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਮਾਊਜ਼ਰ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮਾਊਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਫਜੂਲ ਪਸਤੌਲ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਦਿਖਾ ਦਿਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਇਕ ਕੈਪਟਨ ਮਹਿਰਾ ਤਫਤੀਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰੋਂ ਕਪੜਾ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਉਦੋਂ।

    1986 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੇਜੀ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੇ ਭਲੇ ਬੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚੁੰਗੀ ਲਾਗੇ ਬੱਸ ਫੜਨ ਲਈ ਖਲੋਤਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕਾਰ ਰੁੱਕ ਗਈ। ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਹੋਇਆ। ਜੇਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬੋਲੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਬ ਕਿਧਰ ਚੱਲੇ? ਮੈਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ - ਮਾਨਸਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ - ਮੈਂ ਸੁਨਾਮ ਚੱਲਿਆਂ! ਆਉ ਉਥੇ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ! ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।

    ਉਪਰਲੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ ਇਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜੇਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ - ਇਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਮਹਿਰੇ ਨੇ ਲੰਮਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਾਊਜ਼ਰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਮਾਊਜ਼ਰ ਏਨਾ ਸੁਹਣਾ ਕਿ ਕਪਤਾਨ ਤਾ ਦਿਮਾਗ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਉਹੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ ਪਿਸਤੌਲ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਾਊਜ਼ਰ ਖੁਦ ਲੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਹੋਵੇਗਾ ਸ਼ਾਇਦ!

    ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਮਰ-ਫਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਹ ਏਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੋਚਿਆ - ਰਾਣੀ ਖਾਏ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮੀਜਨ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਵਾਰਾ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਫਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਔਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ - ਮੈਂ ਪਾਪਣ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪਾਪ ਕਰਾਂਗੀ। ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ ਰਾਜੇ ਪਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਜ ਗਿਆ।

    ਥੇੜੀ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਕੋਲ ਉਕਤ ਮਾਊਜ਼ਰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਪਤਾ ਸਾਧ ਰੱਬ ਕੋਲ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰੱਬ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਮਿਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।

ਲਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ

Paul Klee, Birds Swooping Down and Arrows, 1919

    ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਸਵੀਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆਂ ਨੰਬਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੈਰਿਟ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸੋ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਨਖਾਹ ਬਿਆਸੀ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ। ਇਹ 1958 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ – ਜੇ ਦਸਵੀਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨੰਬਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਖਰਾ ਰੱਟੇਬਾਜ਼ ਸਾਂ, ਹੁਣ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ, ਰੱਟੇ ਮਾਰ ਤੇ ਕੰਮ ਬਣਾ, ਨਹੀਂ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ। ਅੱਠਵੀਂ ਦੀ ਮੈਰਿਟ ਲਿਸਟ ਪੁੱਜੀ, ਮੇਰਾ ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਲੱਗਾ, ਫ਼ੀਸ ਮਾਫ਼। ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਭਰਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਕ ਨੰਬਰ। ਛੁੱਟੀ ਆਏ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਖੁਸ਼ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਕਾਰਡ ਦਿਖਾਇਆ। ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ – ਚਲੋ ਫਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉ। ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਕਿਹਾ ਕਿੱਥੇ ਨੇ ਪੈਸੇ? ਤੈਨੂੰ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਆਇਆਂ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਗ਼ੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ – ਫੇਰ ਲਾਰਾ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਸੀ? ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ – ਲਾਰੇ ਕਰ ਕੇ ਏਨੇ ਨੰਬਰ ਲੈ ਗਿਐ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸੀ? ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭਰਤੀ ਅੰਬਾਲੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਪਿੰਡੋਂ ਅੰਬਾਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ। ਬੱਸ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਲੈ ਲਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੈਠ ਗਿਆ – ਸੋਚਦਾ ਗਿਆ, ਭਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪੜ੍ਹਨੋਂ ਹਟਣੈ? ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਲੜਾਈਆਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੂੰਗਾ। ਜੇ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਠੀਕ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਈ? ਜੇ ਬਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਹ ਭਾਸ਼ਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵੇਲੇ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਫ਼ੁਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ, ਹੁਣ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਸਪੀਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਈ, ਹੁਣ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਪੀਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਹੈ।

    ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦਾ ਟੈਸਟ ਲਿਆ। ਕੱਦ ਭਾਰ ਪਰਖੇ ਨਾਪੇ। ਸਭ ਠੀਕ। ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਕਿਹਾ – ਫਿੱਟ ਹੈਂ। ਲਿਆ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿਖਾ। ਮੈਂ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਦੇਖੇ। ਅਫ਼ਸਰ ਬੋਲਿਆ – ਤੂੰ ਤਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਐ ਉਮਰ। ਜਾਹ, ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਦ ਆਈਂ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ – ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ – ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਾ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨੈ? ਮੈਂ ਬਥੇਰਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫੇਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਊਂ ਜੋ ਹੁਣ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਈ ਨੀਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ।

Paul Klee, In the Ream of Air, 1917

    ਮੈਂ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਨਾਨਕਾ ਘਰ ਚੰਗਾ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਮਾਮਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਮੈਰਿਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਦਾ। ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਭਾਣਜਾ ਬੜਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ - ਮੇਰੇ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਸਵਾਏ ਨੰਬਰ ਆਏ ਨੇ। ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਰਾਤੀਂ ਰੋਟੀ ਖਾਕੇ ਸੌਣ ਵਾਸਤੇ ਛੱਤ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਦੇ ਕੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਕਿ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨੈ, ਪਟਿਆਲੇ, ਪੈਸੇ ਦਿਉ। ਸਵੇਰੇ ਮਾਮੀ ਚਾਹ ਦੇਣ ਆਈ, ਖ਼ੁਸ਼ ਲੱਗੀ, ਕਹਿੰਦੀ – ਦੋਹਤੇ, ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਤੈਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਛੱਡਣ ਜਾਊਗਾ। ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਮਾਨ ਵੀ ਇੱਕ ਪੀਪੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪੀਪੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੱਪੜੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਸਿਲਵਾ ਉੱਥੇ ਲਈਂ। ਨਾਲੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ। ਤੈਨੂੰ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਨੀ ਦੇਣਾ ਪਊ। ਉੱਥੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਕੋਠੀ ਐ, ਤੇਰੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਪਤੈ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਹੈ ਲਾਲੀ, ਬੜਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਦਸੀਂਦੈ। ਮੇਮਾਂ ਨਾਲ ਫਰਲ ਫਰਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਦੇਖਿਐ। ਕੀ ਪਤਾ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਹੋ ਜਾਵੇ ? ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪੀਪਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਸੀਂ ਚੀਕੇ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਲਾਲੀ ਦੇ ਘਰ। ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ। ਮਾਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਚਾ ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਨਾਨਾ ਜੀ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਬੇਲੇ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ – ਆਹ ਮੰਜੀ ਚੱਕ, ਉੱਥੇ ਧਰ ਲੈ। ਨੌਕਰ ਚਾਕਰ ਨਹੀਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ। ਸਾਫ਼ ਸੂਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲੈ। ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਜਚੀ ਨਾ, ਕਿਹਾ – ਚਾਚਾ ਇਹ ਕਮਰੇ ਬੰਦ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਦੇ ਦੇਹ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ? ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ – ਲਾਲੀ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਐ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਈ ਨਾ ਕਿਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀ ਰਾਮ ਸਿਆਂ। ਮੈਂ ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਆਗਿਆ ਹੋਰ ਮੰਗੀ – ਨਾਨਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੈ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਬੰਦ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਐ। ਮੇਰਾ ਕੱਲੇ ਦਾ ਜੀਅ ਨੀਂ ਲੱਗਣਾ। ਪਿੰਡੋਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਲੈ ਆਵਾਂ ? ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲਇਓ ਕਿ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮਿਲ ਗਏ, ਮੁਫ਼ਤ ਦੋ। ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਕਿਹਾ – ਕਾਕਾ ਜੇ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਹੈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਲੈ ਆ। ਸਾਊ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਣੇ।

Paul Klee, Up and Away (Sailflight), 1932

    ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਪੈਦਲ ਪਟਿਆਲਾ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਪੁੱਜੇ। ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ, ਲਹਿਰੇਗਾਗੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਤੇ ਮਾਮਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬੱਸ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ। ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਅਜੀਤ ਮੇਰਾ ਸਕੂਲ ਦਾ ਜੋਟੀਦਾਰ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦਸਵੀਂ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਰੇ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾਕੇ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਕਿ ਮੁਫ਼ਤ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਛੱਤ ਮਿਲ ਗਈ, ਚੱਲ ਦਾਖਲ ਹੋਈਏ। ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ – ਆਹ ਸਾਈਕਲ ਚੁੱਕ, ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਅਤਾਲਾਂ ਜਾਹ, ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ। ਇੱਥੋਂ ਹੁਣ ਫੁੱਟ, ਬਾਪੂ ਸਮਝ ਰਿਹੈ ਤੂੰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਆਇਆ, ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਨ।

    ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਗਿਆ, ਮਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮੰਨ ਈ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ – ਭਾਪੇ ਅੱਗੇ ਮਿੰਨਤ ਤਰਲਾ ਕਰ ਦੇਖਾਂਗੀ, ਉਮੀਦ ਘੱਟ ਈ ਐ, ਪਰ ਦੇਖਦੇ ਆਂ ਕੀ ਬਣਦੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਏਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ – ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਫ਼ੀਸ ਭਰ ਦਿਉ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਫ਼ੀਸ 83 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਵਾਲਾਂਗੇ, ਨਾਲੇ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਖ਼ੁਸ਼ ਅਜੀਤ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਬੜੀ ਆਈ, ਪਰ ਆਖਰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਈ ਲਿਆ। ਉਹ ਇਹੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ – ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਚੱਲਿਐ।

ਬੱਸ ਫੜੀ ਤੇ ਆ ਉੱਤਰੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਚੁੰਗੀ ਉੱਪਰ। ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਹੇੜਾ ਰੋਡ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਆਨੇ ਮੰਗੇ। ਅਜੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ – ਚਲਾ ਮੈਂ ਲੈਨਾ, ਤੂੰ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ, ਅੱਠ ਆਨੇ ਦਿਆਂਗੇ। ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਕਿਹਾ – ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣਾ ਖੇਡ ਨਈਂ। ਪਰ ਚਲੋ ਅਠੱਨੀ ਓ ਸਹੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਪਿੰਡੋਂ ਆਪਣਾ ਸਾਈਕਲ ਲੈ ਆਇਆ, ਦੋਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਸਾਈਕਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਜੀਤ ਆਰਟਸ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਲੱਗਾ, ਇੱਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਜੇਬ ਵਿਚ ਦੁਆਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Paul Klee, In Angel's Care, 1931

    ਲਾਲੀ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬਹੇੜਾ ਰੋਡ ਘੱਟ ਈ ਆਉਂਦਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਸਰਦਾਰ ਪਿੰਡ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਦ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਭਾ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਛੇ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਲੈਂਡ ਸੀਲਿੰਗ ਐਕਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਉਸੇ ਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸੀਲਿੰਗ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਪੁਆ ਕੇ 200 ਏਕੜ ਬਚਾ ਲਏ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ। ਅਸੀਂ ਪਟਿਆਲੇ ਆਪ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਂਦੇ। ਦਾਲ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਖਾ ਕੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ। ਦਿਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤਦਾ। ਇਸ ਤਬੇਲੇ ਦੀ ਖੁਰਲੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਤਹਿ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਕੁਕਿੰਗ ਰੇਂਜ, ਇਹੀ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ। ਇੱਕ ਸਟੋਵ, ਚਾਰ ਕੌਲੀਆਂ, ਚਾਰ ਗਲਾਸ, ਅਜੀਤ ਹੱਸਦਾ ਗਿਆ। ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਇੱਕੋ। ਆਰਥਕ ਬਰਾਬਰੀ।  ਸਮਾਜਵਾਦ ਆ ਗਿਆ। ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਇੱਕੋ। ਆਰਥਕ ਬਰਾਬਰੀ। 

– "ਲਾਲੀ: ਕਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਅਰਥ ਪਾਸਾਰ," 

ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ 

(ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇਹ "ਭੂਤਵਾੜਾ ਸਪੈਸ਼ਲ" ਅੰਕ [ਨੰਬਰ 10, ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 2018] ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 'ਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।)   

ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਅਲਵਿਦਾ

   

Soviet Union, Postage Stamp (1990)

 

ਉੱਤਰ-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਲਗਾਰੀਆਈ ਲਤੀਫ਼ੇ 

    1. 

    ਸਵਾਲ: ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੁਲਗਾਰੀਆਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ?

    

    ਜਵਾਬ: ਬਿਜਲੀ।

    2.

    ਸੋਫ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਚਨਚੇਤ ਚਿੱਲਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਖ਼ੌਫ਼ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰ 'ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬਾਥਰੂਮ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਭਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ 'ਚ ਆਪਣੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਸੋਈ 'ਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਿੱਜ  ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ 'ਚ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਲੀ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

    "ਅੜੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆ?" ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। 

    "ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ," ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।  

    "ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦਵਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਾਡਾ ਫਰਿੱਜ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸਾਡੀ ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਨੱਖੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ।"

    "ਭਲਾ ਇਹਦੇ 'ਚ ਡਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ?"

    ਔਰਤ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਇਕਦਮ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

    "ਮੈਨੂੰ ਲਗਿਆ ਕਿਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ।"

    3.

    ਸਵਾਲ: ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਸੀ?

    ਜਵਾਬ: ਉਹੀ ਜੋ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਆਈ।

Kirsteen Ghodsee, Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism, 149.

ਤਿਕੋਣਾਕਾਰ ਸੰਬੋਧਨ (2)

Devinder, "The Secret of the Pen": A Meeting with Amrita Pritam (Navyug, 1964) 

          

       ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਸੰਬੋਧਨ : ਇਕ ਟਿੱਪਣੀ

        ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਰੂਪਾਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਲਗਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿਚ ਘਚੋਲਾ ਵਾਪਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਨਿਰਣਾ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਕਵਿਤਾ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ "ਅਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ" ਨੂੰ ਲਵੋ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਢ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਪੇਟਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਿਆ ਪਿਆ ਹੈ:

            ਕਵਿਤ੍ਰੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 

            ਕਵਿਤ੍ਰੀ ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ 

            ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ

    ਇਸ ਦੇ ਬਾਦ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿੰਨਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਕਵਿਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਨਾ ਕੁ ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੈ। ਏਸ ਉਚਾਰ ਵਿਚ ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਚਿਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਉਚਾਰ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਵਲੋਂ ਹੈ, ਓਨਾ ਕੁ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮਰਦ–ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦ—ਵਲੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ :

            ਵੇ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦਿਆ ਦਰਦੀਆ ! ਉਠ ਤਕ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ 

            ਅਜ ਬੇਲੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛੀਆਂ, ਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਭਰੀ ਚਨਾਬ 

            ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਰਲਾ 

            ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਧਰਤ ਨੂੰ, ਦਿਤਾ ਪਾਣੀ ਲਾ 

            ਇਸ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ, ਲੂੰ ਲੂੰ ਫੁਟਿਆ ਜ਼ਹਿਰ 

            ਗਿਠ ਗਿਠ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਲੀਆਂ, ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਹਿਰ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵੈਣ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਪਰ ਦਿਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿੰਬ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਰਤ—ਕੌਣ ਕਿਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ?—ਦਾ ਨਿਭਾਉ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

            . . .

            ਸੰਬੋਧਨ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਿਰਫ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਵੇਰਵੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਲਟਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਉਪਰ ਪਕੜ ਢਿੱਲੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੇਰਵਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰਦ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਗੀਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

            ਚੰਨਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਾਣਾ ਹੋ 

            ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਸਾਂਝੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, 

            ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਸਹੁੰ-ਲਾਜ ਰਖਣੀ ਜੇ ਉਹ 

            ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਾਣਾ ਹੋ

ਪਰ ਰਤਾ ਕੁ ਵਿਥ ਉਪਰ ਚੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀਰ ਜਾਂ ਰਾਂਝੇ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਜਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਾ ਉਹ ਬੰਦੇ ਨਾ ਸੰਬੋਧਨ-ਸੁਰ। ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸੰਬੋਧਨ ਰਾਹੀਂ ਉਚਾਰ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

            ਟੁੱਟਣ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਤਾਰ, ਟੁੱਟਣ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਹਾਰ 

            ਪਾਟੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੀਰ, ਉਡਣ ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਤੋਹ 

            ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਾਣਾ ਹੋ

ਧਰਤੀ/ਦੇਸ ਸਾਂਝੇ/ਟੁੱਟਣ ਆਦਿ ਜੁੱਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਅਰਥ ਬਣ ਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ ਇਕਾਗਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ-ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜੋ ਸੰਜੁਗਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਚਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਏਥੇ ਬਿਰਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿੰਡਰੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਗੀਤ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ-ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਗੀਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੜੋਤ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ। ਉਚਾਰ 'ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਸੰਬਧਿਤ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਮਾਨਸਿਕ ਦਸ਼ਾ ਹੈ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਵਿਰਵੀ। ਪ੍ਰਗੀਤ ਵਿਚ 'ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ, ਬੱਦਲ, ਫੁੱਲ, ਪੌਣ, ਚੰਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਉਪਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੇਕ ਉਪਮਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਉਪਮਾਨ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਗੀਤ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੈ :

            ਤੁਸੀਂ ਜੁਗ ਜੁਗ ਜੀਵੇ ਤਾਰਿਓ ! ਪਰ ਅਸਾਂ ਹਨੇਰੇ ਘੋਰ, 

            ਤੁਸੀਂ ਜਮ ਜਮ ਵੱਸੋ ਬੱਦਲੋ ! ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਸਾਂ ਹੋਰ। 

            ਤੁਸੀਂ ਹੱਸੋ ਫੁਲ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ! ਸਾਡੇ ਬੋਲ ਵਿਲਕਦੇ ਜਾਣ 

            ਤੁਸੀਂ ਪੌਣਾਂ ਵੱਗੋ ਸੰਦਲੀ ! ਸਾਡੇ ਸਾਹ ਸੁਲਗਦੇ ਜਾਣ 

            ਤੁਸੀਂ ਲਖ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਲੱਖ ਸੂਰਜਾ ! ਸਾਡੇ ਸਖਣੇ ਸਭ ਅਸਮਾਨ, 

            ਤੁਸੀਂ ਜਲ ਥਲ ਭਰਿਓ ਨੀਰ ਨੀਰ ! ਸਾਡੀ ਤਹਿਰਾਈ ਜਾਨ। 

            ਹੋਰ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੇ ਲਾਰਿਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਏਸ ਜਨਮ ਨਾ ਛੋੜ 

            ਤੁਸੀਂ ਲਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਾਲੜੇ ! ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਜਿੰਦੜੀ ਦੀ ਲੋੜ। 

            ਤੁਸੀਂ ਲਖ ਸੈ ਦਾਤਾਂ ਵਾਲਿਓ ! ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤੋਟ 

            ਅਸਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਇਕ ਦੇਵ, ਤੁਸਾਂ ਦੇਵਾਂ ਕੋਟੀ ਕੋਟੇ | 

            ਸਾਡਾ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀ ਮੁਢ ਤੋਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ! 

            ਬੇਆਵਾਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਆਖੇ ਉਸਦਾ ਨਿਰਮੋਹੀ ਨਾਲ ਮੋਹ | 

ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। "ਇਸ਼ਕ" ਥੀਮ ਹੈ, ਤੇ "ਬੇਆਵਾਜ਼" ਕਲਾਤਮਕ ਅਸਮਰੱਥਾ। ਗਿਆਰਾਂ ਉਪਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ਼ਕ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੀਤ ਵਿਚਲਾ ਇਸ਼ਕ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁ-ਆਵਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇ-ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਹੈ।

            —ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਰੂਪਕੀ  (64 - 67).  

ਤਿਕੋਣਾਕਾਰ ਸੰਬੋਧਨ (1)

 Papyrus Oxyrhynchus 1231, Fragment of Sappho's lyric (c. 630 - c. 570 BCE)

Friends (1)

 

These Punjabi translations of the Danish poet, Erik Stinus, were first published by Sukhbir in Aarsee (August 1964). At this time, Sukhbir was living in Bombay. He had already published four novels and was active in the coffee house circles of Punjabi pragativadis (progressives). Meanwhile, in Denmark, Stinus was busy exhibiting, publishing, and selling the artworks of Chittaprosad Bhattacharya, who, by now, had left the communist circles of Bengal and was living in Bombay. Did Sukhbir ever meet Chittaprosad?  

When Chittaprosad sent Erik a linocut, After the rains (1966-67), Erik printed it along with a poem written by himself. Images courtesy Delhi Art Gallery.

   

Monocolor postcard (set of five) printed in Denmark, 4 x 5.4 inches. Images courtesy Delhi Art Gallery. 

As with much of Chittaprosad's work produced after the Second World War, these postcards, too, are intriguing specimens of his "late style." They share, for instance, little with his canonical works published in People's War. These prints don't salute the agitated muscular bodies of peasants and workers raring to smash the colonial state. Nor do they "expose" -- in the classical Leninist sense -- the bony viscera of hungry subalterns dying in colonial famines. 

These postcards are quieter, more romantic, frankly even idyllic. What explains Chittaprosad's turn towards an instinctual, leisurely humanism? In one sense, the transition was likely precipitated by the adoption of the "Ranadive thesis" by Indian communists. In their bid to achieve true national independence, the Communist Party of India initiated a series of armed insurrections in 1948. The strategy ended in disaster. As with other, although admittedly younger, leftist artists of his generation, Chittaprosad, too, grew increasingly disenchanted. And not just with the communists, but also with the emerging art markets. The likes of Somnath Hore, Chittaprosad's protege during the Bengal famine, could still rehabilitate themselves, howsoever haltingly and painfully, as "professional artists" in the new academic institutions. But Chittaprosad was increasingly stranded. (I wrote about Hore's Tebhaga Diaries for The Caravan a few years ago. Simone Wille has written a moving essay on Chittaprosad's Czech connections. I am especially intrigued by the tensions between Chittaprosad and M.F. Husain). Even so, Chittaprosad remained affiliated with the Soviet-sponsored World Peace Movement. 

How shall we understand this folksy harmony of Chittaprosad's late style? Did these new prints simply mark a retreat from organized politics? Or did they offer Chittaprosad a refuge from the traumas of communist failure, a shelter where he could finally let loose his playful, and maybe pent-up, aesthetic energies? I use the words "shelter" and "playful" advisedly. In the early 1950s, Chittaprosad even set up Khelaghar (lit. Playhouse), a puppet theater for his neighborhood kids in Bombay. Or were these later works more ambitious? Did their exaggerated artisanal quality of signal -- or perhaps, in their limited capacity as art, even realize -- the utopian ideals of use-value, which Chittaprosad's comrades, in their bid to blindly instrumentalize art, had all but forgotten? What was it that Walter Benjamin had said about play? Yes, "Toy is hand tool — not artwork." 

It is always difficult to answer such questions. These knots of art and politics demand patience. I want to unravel them. I know that I, too, am tangled in these knots. These burdens are mine too. Is your art not political enough? Is your art too political? Who's to say? I feel, but, anxious at the prospect of stillness. To sit down and think about art and politics. Is it the shame of sitting down that worries me? Is it the suspicion that to sit down is to already become ignorant, to be already left behind? I want to sit down and think. And yet. Remember how, in one of Amiri Baraka's poems -- I think it's titled "Political Poem" -- the telephone rings and he gets up to answer it? And then, in the parenthesis, he promptly announces, "the poem is undone"? It's something like that. We always get pulled away. Always, and always too soon. History calls, and how could we ever refuse its call? 

While Stinus was distributing Chittaprosad's later works in Scandinavia, a new generation of Mao-inspired Naxalites was readying to revive, once again, the forgotten dreams of a true national independence in India.  

An aerogram sent by Amarjit Chandan from London to Sati Kumar in Stockholm (1991). Image courtesy Chandan. 

The correspondence between the Punjabi poets, Amarjit Chandan and Sati Kumar, could properly resume only after the end of the Cold War. By 1968, Chandan, who was born in Nairobi, had become a leading Naxalite poet and editor in Punjab. From the crumpled lump of his cyclostyled literary rag, Dastavez (Document) -- not a single copy survives now -- an entire school of poetry had germinated: jujharvad (lit. of resistance). The magazine was banned. And the sarkar declared a princely sum of 5,000 rupees on Chandan's head. In the same year, Sati Kumar, a youthful prayogvadi (experimentalist), departed for Bulgaria on a sarkari fellowship, before settling down in Sweden six years later. 

Like many of his comrades, Chandan, too, was imprisoned in Amritsar. As if solitary confinement could teach anyone how to untie these knots of art and politics. Chandan's numerous translations from the period -- Darwish, Brecht, Neruda, Neto -- also included a poem, "Nelson Mandela," originally composed in English by Sara Mathai Stinus (Erik's wife). Sara, who, by now, was teaching ethnography at the University of Copenhagen, had given a typescript of "Nelson Mandela" to Sukhbir. They had been colleagues at some college in Bombay. Was it the Wilson College? How did this typescript migrate from Bombay to Punjab?    

After the dreams of a true national independence were crushed once again, it was now time for Chandan, the Naxalite, to make his move. He fled to Europe: first Hamburg, then London. During his time in Sofia, Sati Kumar had translated key excerpts of the ancient Indian epics into Bulgarian. In Stockholm, he had edited several anthologies of Swedish poetry in translation. Arriving in England, Chandan became a close friend of the novelist and art critic, John Berger, who, meanwhile, had only recently left London, and had, instead, migrated,  to rural Quincy (France) to study the ongoing migrations of European peasants.  

Postscript: 

" . . . of friendship to come and friendship for the future. For to love friendship, it is not enough to know how to bear the other in mourning; one must love the future." (Jacques Derrida, The Politics of Friendship, 29).

निर्मल वर्मा (1973): बच्चे, माँएँ, कॉर्नफ्लेक्स

Andy Warhol, Kellogg's Cornflakes, Sculpture (silkscreen painted wood)

     ग़रीबी और दरिद्रता में गहरा अन्तर है। भारत लौटने पर जो चीज़ सबसे तीखे ढंग से आँखों में चुभती है, वह ग़रीबी नहीं (ग़रीबी पश्चिम में भी है), बल्कि सुसंकृत वर्ग की दरिद्रता। एक अजीब छिछोरापन, जिसका ग़रीबी के आत्मसम्मान से दूर का भी रिश्ता नहीं।

    शायद यह एक कारण है कि भारतीय सिनेमाघरों में फ़िल्म शुरू होने से पहले विज्ञापनों की जो 'कॉमर्शियल' फ़िल्में दिखाई जाती हैं, उन्हें देखकर अँधेरे हॉल में भी शर्म से मेरा मुँह लाल हो जाता है। स्वस्थ, चिकने-चुपड़े बच्चों को मुस्कराती हुई माँएँ जिस अदा से कॉर्नफ़्लेक्स देती हैं, वह न जाने क्यों मुझे असह्य जान पड़ता है। मुझे तीनों ही 'चीज़ें' अश्लील जान पड़ती हैं— बच्चे, माँएँ, कॉर्नफ्लेक्स। यूरोप में मुझे अनेक 'ब्लू फ़िल्में ' देखने का मौक़ा मिला है, किन्तु शायद ही अश्लीलता का इतना नंगा बोध पहले कभी हुआ हो। न जाने क्यों इन फ़िल्मों को देखने के बाद मैं तगड़े, 'तेजवान' बच्चों को बर्दाश्त नहीं कर सकता। उनकी माँओं को तो बिलकुल नहीं।

    शुरू-शुरू में एकदम लौटने के बाद मुझे अपनी यह खीज अस्वाभाविक, कुछ-कुछ 'एब्नॉर्मल' जान पड़ी थी। अब मैं धुँधले ढंग से इसका कारण समझने लगा हूँ। सड़क और सिनेमाघर की दुनियाओं के बीच जो अन्तराल हमारे देश में है, वह अन्यत्र कहीं नहीं। स्कूल से लौटते हुए भूखे-प्यासे बच्चे घंटों बसों की प्रतीक्षा में खड़े रहते हैं। चिलचिलाती धूप में उनके सूखे बदहवास चेहरे एक तरफ़, सिनेमा की फ़िल्मों में कॉर्नफ़्लेक्स खाते चिकने चमचमाते चेहरे दूसरी तरफ़। इन दोनों के बीच तालमेल बिठाना मुझे असम्भव लगता रहा है। कोई चीज़ अपने में 'अश्लील' नहीं होती, एक ख़ास परिवेश में अवश्य अश्लील हो जाती है। चेकोस्लोवाकिया के बाद किसी रूसी नेता के मुँह से क्रान्ति की बात उतनी ही अश्लील जान पड़ती है, जितनी एक ऐसे भारतीय मंत्री के मुँह से समाजवाद की प्रशंसा, जो इनकम टैक्स देना भूल गए हों।

    यह अन्तराल हर देश में है, किन्तु हमारे यहाँ वह एक सुरियलिस्ट स्वप्न की अद्भुत फैंटेसी-सा दिखाई देता है। शायद यही कारण है, जब से मैं लौटा हूँ, सुबह का अख़बार छूते हुए घबराता हूँ। जो कुछ 'ऊपर' हो रहा है, उसका आस-पास की दैनिक दुनिया से कोई सम्बन्ध नहीं। यह एक विचित्र मायावी दुनिया है; दफ़्तर के कमरों के आगे बैठे ध्यानावस्थित धूनी रमाए चपरासी, काम छोड़कर दोपहर का 'शो' देखनेवाले क्लर्क, नीरो को मात देते हुए व्यंग्य- हास्य कविताएँ लिखनेवाले साहित्यकार, आस-पास के बाज़ारूपन से निरासक्त, किन्तु साहित्य में बढ़ती हुई अश्लीलता से उत्तेजित होनेवाले बुद्धिजीवी—ये सब स्वस्थ, शिक्षित आधुनिक लोग हैं। हमें इन पर गर्व है—होना भी चाहिए। कौन आधुनिक माँ कॉर्नफ़्लेक्स खाते हुए अपने सजीले बच्चे पर गर्व न करेगी?

—निर्मल वर्मा, बीच बहस में (1973), 15-16